Κάποτε ένα ποκάρι μαλλί άξιζε όσο τρία μεροκάματα. Σήμερα οι κτηνοτρόφοι της Λέσβου πληρώνουν για να κουρέψουν τα πρόβατά τους και στη συνέχεια αναγκάζονται να πετάξουν το μαλλί, αφού δεν υπάρχει οργανωμένος τρόπος να το διαθέσουν. Μια πρώτη ύλη που για δεκαετίες στήριζε βιοτεχνίες, εργαστήρια και ολόκληρες οικογένειες έχει χάσει σχεδόν ολοκληρωτικά την εμπορική της αξία.

Μπορεί όμως το μαλλί να αποκτήσει ξανά θέση στην παραγωγική οικονομία του νησιού; Αυτό το ερώτημα βρίσκεται στο επίκεντρο μιας νέας προσπάθειας που αναπτύσσεται στη Λέσβο, με στόχο να συνδέσει την κτηνοτροφία με την παράδοση, τη μεταποίηση και σύγχρονες χρήσεις του φυσικού αυτού υλικού.

Με αφορμή το διήμερο εκδηλώσεων «Δίνοντας αξία στο μαλλί», που πραγματοποιήθηκε στις 26 και 27 Οκτωβρίου, οι άνθρωποι της πρωτοβουλίας βρέθηκαν στο στούντιο του «Ν» και μίλησαν για όσα χάθηκαν τις προηγούμενες δεκαετίες, για τις δυνατότητες που υπάρχουν σήμερα και για τα εμπόδια που πρέπει να ξεπεραστούν.

Τις εκδηλώσεις διοργάνωσαν η περιβαλλοντική οργάνωση MedINA και η ΑΜΚΕ «Νήματα Αιγαίου», στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου RIBES.

Όταν το μαλλί πλήρωνε μεροκάματα

Η Julie Loi, από τα «Νήματα Αιγαίου», περιέγραψε την πορεία ενός προϊόντος που από βασική πηγή εισοδήματος μετατράπηκε σταδιακά σε οικονομικό βάρος για τους κτηνοτρόφους.

Όπως ανέφερε, η Λέσβος διέθετε παλαιότερα σημαντική δραστηριότητα στον χώρο της επεξεργασίας μαλλιού, με εργοστάσια, βιοτεχνίες και εργαστήρια που παρήγαν νήματα, υφαντά, πλεκτά και τσόχα.

Η σταδιακή μεταφορά της κλωστοϋφαντουργικής παραγωγής σε άλλες χώρες, η επικράτηση των συνθετικών ινών και η υποχώρηση της χειροτεχνίας οδήγησαν στην αποδυνάμωση αυτής της δραστηριότητας.

Για αρκετά χρόνια το μαλλί της Λέσβου εξαγόταν κυρίως στην Τουρκία. Με την πανδημία και τη διακοπή των εμπορικών αυτών διαδρομών, οι κτηνοτρόφοι βρέθηκαν χωρίς δυνατότητα διάθεσης.

Σήμερα η κουρά μπορεί να κοστίζει ακόμη και τέσσερα ευρώ ανά ζώο, ενώ το μαλλί συχνά δεν αποφέρει κανένα έσοδο.

«Κάποτε ένα ποκάρι είχε αξία τρία μεροκάματα», ανέφερε χαρακτηριστικά η Julie Loi, εξηγώντας πόσο διαφορετική ήταν η αντιμετώπιση του προϊόντος στο παρελθόν.

Στον Μεσότοπο η παράδοση ζωντάνεψε ξανά

Ιδιαίτερα θετικό ήταν το κλίμα στον Μεσότοπο, όπου πραγματοποιήθηκε η δεύτερη ημέρα των εκδηλώσεων, με τη συμμετοχή κατοίκων και γυναικών του χωριού που διατηρούν ζωντανές τις μνήμες της παραδοσιακής επεξεργασίας του μαλλιού.

Η συνάντηση, που φιλοξενήθηκε από τον Πολιτιστικό Σύλλογο «Ο Μεσότοπος», είχε βιωματικό χαρακτήρα και έδωσε την ευκαιρία για ανταλλαγή γνώσεων, εμπειριών και προσωπικών ιστοριών.

Οι συμμετέχουσες έφεραν παλιά υφαντά και εργαλεία, παρουσιάζοντας τεχνικές που άλλοτε αποτελούσαν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των οικογενειών.

Το ενδιαφέρον ήταν μεγάλο, ενώ οι συζητήσεις ανέδειξαν τη σύνδεση της τοπικής κοινωνίας με την παράδοση του μαλλιού, αλλά και την επιθυμία να βρεθούν τρόποι ώστε αυτή η γνώση να αποκτήσει ξανά πρακτική αξία.

Ξεχωριστή στιγμή αποτέλεσε το εργαστήριο που συντόνισαν η Julie Loi και η Λένα Γεροθανάση, κατά το οποίο οι συμμετέχοντες δημιούργησαν συλλογικά δύο μεγάλες διακοσμητικές συνθέσεις από τσόχα, τον γνωστό στον Μεσότοπο «τσεκέ».

Οι δημιουργίες σχημάτιζαν τις λέξεις «Μεσότοπος» και «Καλώς ήρθατε» και θα παραμείνουν στον χώρο που φιλοξένησε τη συνάντηση.

Η θερμή ανταπόκριση στον Μεσότοπο ανέδειξε ότι η αξιοποίηση του μαλλιού δεν είναι μόνο οικονομικό ζήτημα. Συνδέεται με τις γνώσεις, τις δεξιότητες και τη συλλογική μνήμη των ανθρώπων του τόπου.

Το μεγάλο εμπόδιο είναι τα μηχανήματα που δεν βρίσκονται

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδείχθηκαν στη συνέντευξη στο «Ν» είναι η δυσκολία εντοπισμού μηχανημάτων επεξεργασίας μαλλιού στη Λέσβο. Παρά το γεγονός ότι στο παρελθόν λειτουργούσαν στο νησί δεκάδες σχετικές επιχειρήσεις, μέχρι σήμερα οι άνθρωποι της πρωτοβουλίας δεν έχουν καταφέρει να βρουν μια ολοκληρωμένη σειρά μηχανημάτων που να μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Η αναζήτηση παλαιού εξοπλισμού βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της προσπάθειας, καθώς πολλά από τα μηχανήματα που χρησιμοποιούνταν παλαιότερα ήταν αναλογικά και ενδεχομένως θα μπορούσαν να επισκευαστούν. Η Julie Loi επισήμανε ότι η ύπαρξη τοπικών υποδομών θα μπορούσε να περιορίσει σημαντικά το κόστος μεταφοράς του μαλλιού εκτός νησιού. Ωστόσο, όπως τονίστηκε, η εξεύρεση μηχανημάτων αποτελεί μόνο ένα μέρος της λύσης, καθώς χρειάζονται επίσης εκπαίδευση, τεχνική υποστήριξη, χρηματοδότηση και σταθερή συνεργασία μεταξύ παραγωγών και μεταποιητών.

Από τα ρούχα και τα χαλιά μέχρι τη μόνωση των κτιρίων

Η Marie-Thérèse Chaupin, από το ευρωπαϊκό δίκτυο ATELIER-Laines d’Europe, παρουσίασε τις πολλαπλές δυνατότητες αξιοποίησης του μαλλιού, μεταφέροντας εμπειρίες από ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες.

Το μαλλί μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή ρούχων, χαλιών, υφαντών, στρωμάτων, παπλωμάτων και μαξιλαριών, ενώ υπάρχουν και σύγχρονες εφαρμογές σε υλικά θερμομόνωσης, εδαφοκάλυψης και συσκευασίας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η διαλογή του μαλλιού ανάλογα με την ποιότητά του, ώστε κάθε κατηγορία να κατευθύνεται στην κατάλληλη χρήση.

Η ίδια παρουσίασε τα συμπεράσματα της Ομάδας Εστίασης 57 του Ευρωπαϊκού Δικτύου της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, στην οποία συμμετείχε μαζί με την Julie Loi.

Μεταξύ των βασικών προτάσεων περιλαμβάνονται η δημιουργία μικρών μονάδων μεταποίησης, η συλλογική οργάνωση των κτηνοτρόφων και η ανάπτυξη προϊόντων με τοπική ταυτότητα.

Το παράδειγμα της Ηπείρου και το «μαλλί της φιλίας»

Ένα χειροπιαστό παράδειγμα παρουσίασε η Λένα Γεροθανάση από την Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση «The Pokari Project», που δραστηριοποιείται στην Ήπειρο.

Η επιχείρηση αγοράζει μαλλί από κτηνοτρόφους και το μετατρέπει σε νήματα και άλλα προϊόντα, χρησιμοποιώντας ακόμη και παλαιότερα μηχανήματα επεξεργασίας.

Στο Πωγώνι δημιουργείται ήδη Κέντρο Μαλλιού, με στόχο να αποτελέσει χώρο παραγωγής, εκπαίδευσης και συνεργασίας.

Η συνεργασία με τη Λέσβο έχει μάλιστα δώσει ένα πρώτο αποτέλεσμα, το λεγόμενο «μαλλί της φιλίας».

Πρόκειται για ένα νήμα που συνδυάζει λευκό μαλλί από πρόβατα της ορεινής Ηπείρου με σκούρο καστανό μαλλί από πρόβατα της Λέσβου.

Το αποτέλεσμα είναι ένα μαλακό και ανθεκτικό νήμα, σε απαλό γκρι χρώμα, κατάλληλο για ύφανση, πλέξιμο και κατασκευή τσόχας.

Το προϊόν παρουσιάστηκε στις εκδηλώσεις, αποδεικνύοντας στην πράξη ότι το λεσβιακό μαλλί μπορεί να αποτελέσει πρώτη ύλη για σύγχρονες δημιουργίες.

Στόχος να αποκτήσουν ξανά εισόδημα οι κτηνοτρόφοι

Ο Θύμιος Δημόπουλος, υπεύθυνος του ευρωπαϊκού έργου RIBES στο MedINA, εξήγησε ότι η προσπάθεια εντάσσεται στη λογική της κυκλικής βιοοικονομίας.

Στόχος είναι ένα προϊόν που σήμερα απορρίπτεται να επιστρέψει στην παραγωγική διαδικασία, δημιουργώντας αξία τόσο για τους κτηνοτρόφους όσο και για την τοπική οικονομία.

Όπως σημείωσε, δεν αρκούν οι τεχνικές λύσεις. Χρειάζονται συνεργασίες, κατάλληλα επιχειρηματικά μοντέλα και υποδομές που θα επιτρέψουν να συνδεθούν όλα τα στάδια, από την κουρά του προβάτου μέχρι τη διάθεση του τελικού προϊόντος.

Η προσπάθεια αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η κτηνοτροφία της Λέσβου έχει δεχθεί ισχυρό πλήγμα από τον αφθώδη πυρετό.

Η δυνατότητα αξιοποίησης του μαλλιού δεν πρόκειται από μόνη της να λύσει τα οικονομικά προβλήματα του κλάδου, θα μπορούσε όμως να δημιουργήσει ένα πρόσθετο έσοδο και να περιορίσει τη σημερινή απώλεια μιας πολύτιμης πρώτης ύλης.

Η αρχή μιας προσπάθειας με προοπτική

Το διήμερο των εκδηλώσεων πλαισιώθηκε από έκθεση προϊόντων ελληνικού μαλλιού, με χαλιά από την Epirus Carpets, νήματα και φλοκάτες από το The Pokari Project, υφαντά κιμονό από τη LEBADES ΑΜΚΕ και δημιουργίες από τσόχα των «Νημάτων Αιγαίου» και της Αθηνάς Μπαρούφη.

Οι συμμετέχοντες υπογράμμισαν ότι η αναβίωση της παραγωγικής δραστηριότητας γύρω από το μαλλί απαιτεί χρόνο και σταθερά βήματα.

Το σημαντικότερο είναι να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε οι κτηνοτρόφοι να συμμετέχουν ενεργά στη διαδικασία και να απολαμβάνουν μέρος της αξίας που παράγεται.

Η Λέσβος διαθέτει την πρώτη ύλη, την παράδοση, τη γνώση και ανθρώπους που θέλουν να δραστηριοποιηθούν. Εκείνο που αναζητείται πλέον είναι ο τρόπος να συνδεθούν όλα αυτά σε μια οργανωμένη και οικονομικά βιώσιμη προσπάθεια.

Το θετικό κλίμα των εκδηλώσεων και ιδιαίτερα η ανταπόκριση στον Μεσότοπο αποτελούν μια ενθαρρυντική αρχή.

Το ερώτημα είναι αν αυτή η κινητοποίηση θα μπορέσει να οδηγήσει στην επαναλειτουργία μικρών μονάδων επεξεργασίας και στη δημιουργία μιας νέας αγοράς για το λεσβιακό μαλλί, ώστε ένα προϊόν που σήμερα πετιέται να αποκτήσει ξανά θέση στην οικονομία του νησιού.